Edebiyat akımları ve birkaç yüzyıllık insanlık hikâyesi

Bir edebiyat akımı doğduğunda aslında sadece edebiyat değişmez. İnsanların dünyaya bakışı değişir. Bir dönemin insanı Tanrı’ya, doğaya, aşka, akla, topluma, savaşa, şehre, kendi zihnine nasıl bakıyorsa romanın dili de şiirin sesi de bundan payını alır. Bu yüzden edebiyat akımlarını birer sınav konusu gibi okumak biraz haksızlık olur. Romantizm, realizm, natüralizm, sembolizm, modernizm ya da postmodernizm yalnızca edebiyat tarihinin başlıkları değildir. Her biri kendi çağının insanına verilmiş farklı cevapların izini taşır.

Önce insan vardı, sonra kurallar

18.Yüzyılın sonlarına doğru Avrupa’da akıl, düzen, ölçü gibi kavramların belirlediği düşünce dünyası güçlüydü. Romantizm bu düzenli dünyanın karşısına insanın duygusunu, hayal gücünü, doğayla kurduğu ilişkiyi çıkardı. William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, Lord Byron, Shelley, Keats gibi isimlerde doğa artık arka planda duran bir manzara olmaktan çıkıp insanın iç dünyasıyla konuşan bir alana dönüştü. Goethe’nin Genç Werther’in Acıları bu yeni duyarlığın önemli metinlerinden biri oldu. Victor Hugo’nun Sefilleri, Alexandre Dumas’nın romanları, Byron’ın şiirleri aynı dönemin farklı yüzlerini gösterdi. Romantik yazar için insanın iç dünyası başlı başına bir gerçeklikti. Bir orman, bir gece, bir aşk, bir ayrılık artık sadece olayın geçtiği yer değildi. İnsanın kendisini bulduğu yerdi.

Sonra hayat kapıyı çaldı

19.Yüzyılın ortalarına gelindiğinde Avrupa başka bir dönüşümün içindeydi. Sanayileşme şehirleri büyütüyor, sınıfsal ayrımlar belirginleşiyor, toplumsal hayat hızla değişiyordu.

Edebiyat bu kez gökyüzünden yere indi. Realizm, gündelik hayatın kendisine baktı. Gustave Flaubert, Honoré de Balzac, George Eliot, Charles Dickens gibi yazarların romanlarında toplumun farklı katmanları görünür hâle geldi. Fransız realizmi özellikle gündelik yaşamı doğrudan gözlemleme, sıradan insanların hayatını edebiyatın merkezine taşıma iddiasıyla gelişti. Flaubert’in Madame Bovarysi bu değişimin en güçlü örneklerinden biri. Emma Bovary’nin hayatına baktığımızda büyük tarihsel olaylarla karşılaşmayız. Bir ev vardır. Bir evlilik vardır. Borçlar, arzular, sıkıntılar, hayal kırıklıkları vardır. Fakat roman bize şunu gösterir:

Bir toplumun nasıl yaşadığını anlamak için saraylarına bakmak kadar evlerine bakmak da gerekir. Realizmin gücü biraz buradan gelir.

İnsan yalnız çevresinin ürünü mü?

Ardından natüralizm geldi. Émile Zola, insanı kalıtım, çevre, toplumsal koşullar üzerinden ele alan daha sert bir gerçeklik anlayışının öncülerinden biri oldu. İnsan davranışını romantik bir özgürlük alanından çıkarıp şartların baskısı altında incelemeye yöneldi. Germinal bunun çarpıcı örneklerinden biridir. Maden işçilerinin hayatı üzerinden sınıf, emek, yoksulluk, sömürü anlatılır. Roman artık sadece “insan ne hissediyor?” diye sormuyordu. İnsanı bu hâle getiren şartlar neler? sorusunu da soruyordu. Edebiyatın toplumsal gözlem gücü böylece daha da genişledi.

Görünenin altında ne var?

19.Yüzyılın sonlarına doğru başka bir kırılma yaşandı. Sembolizm, doğrudan anlatmak yerine sezdirmenin yollarını aradı. Şair için bir çiçek artık sadece çiçek değildi. Sesler, renkler, kokular, imgeler birbirine yaklaşmaya başladı. Charles Baudelaire’in Kötülük Çiçekleri, Stéphane Mallarmé’nin şiirleri, Arthur Rimbaud’nun metinleri modern şiirin kapısını araladı. Dış dünyanın kendisi kadar onun insanda bıraktığı yankı önem kazandı. Bir kelimenin söylediği kadar susturduğu şey de önem taşıyordu.

Sonra romanın zamanı bozuldu

20.Yüzyılın başına gelindiğinde dünya savaşlar, teknolojik dönüşümler, kentleşme, yeni bilimsel düşünceler ile sarsılıyordu. Modernizm böyle bir ortamda yükseldi. Virginia Woolf, James Joyce, Marcel Proust, Franz Kafka, T. S. Eliot gibi isimler anlatının alışılmış düzenini parçaladılar. Zaman düz bir çizgi olmaktan çıktı. Bilinç, hafıza, çağrışım, parçalanmış anlatı önem kazandı. Modernist edebiyat, dilin dünyayı eksiksiz biçimde temsil edebileceğine duyulan güveni de sorguladı. Proust’un Kayıp Zamanın İzindesi bir anının yıllar sonra geri dönüşünü romanın merkezine yerleştirdi. Joyce’un Ulyssesi bir günün içine devasa bir edebiyat dünyası sığdırdı. Kafka’nın Dönüşümü ise insanın kendisini dünyaya ait hissetme meselesini birkaç sayfada unutulmaz bir kabusa çevirdi. Artık romanın merkezinde sadece dışarıdaki dünya yoktu; insanın kafasının içi de başlı başına bir dünyaydı.

Savaşlardan sonra parçalanan dünya

İki dünya savaşının ardından edebiyatın dili daha da değişti. Samuel Beckett’in Godot’yu Beklerken adlı oyunu, Albert Camus’nün Yabancı‘sı, George Orwell’in 1984ü farklı yönlerden aynı huzursuz çağın izlerini taşıdı. İnsan artık yalnızca toplumla çatışmıyordu. Anlam duygusuyla da mücadele ediyordu. Ardından postmodern edebiyat geldi. Metinler kendi yapılarıyla oynamaya başladı. Yazar, anlatıcı, gerçeklik, kurmaca arasındaki sınırlar bulanıklaştı. Jorge Luis Borges’in labirentleri, Italo Calvino’nun oyunları, Umberto Eco’nun Gülün Adı, Salman Rushdie’nin romanları bu yeni edebiyat anlayışının farklı yüzlerini ortaya koydu. Roman artık okura şunu da sorabiliyordu:

Okuduğun şey gerçekten yaşanmış bir hikâye mi, yoksa sana anlatılan bir hikâyeye inanma biçimin mi?

Akımlar bitiyor mu?

Aslında tamamen bitmiyorlar. Bugün bir romanda romantizmin duygusunu, realizmin gözlem gücünü, modernizmin parçalı yapısını, postmodernizmin oyun duygusunu aynı anda görebiliyoruz. Edebiyat tarihi bu yüzden düz bir merdivene benzemiyor. Daha çok üst üste binmiş katmanlardan oluşuyor. Bir yazar kendisinden önce yazanları reddetse bile onlarla konuşuyor. Yeni bir biçim bulduğunda eski biçimlerin sınırlarını da beraberinde taşıyor. Belki edebiyat akımlarının insanlık tarihindeki en önemli tarafı burada. Her dönem insan kendisini yeniden tarif etmek zorunda kaldı.

Romantikler “Ne hissediyorum?” diye baktı.

Realistler “Nasıl yaşıyoruz?” diye sordu.

Natüralistler “Bizi hangi koşullar biçimlendiriyor?” sorusunun peşine düştü.

Modernistler “Zihnimizin içinde gerçekten ne oluyor?” diye eğildi.

Sonraki kuşaklar ise gerçeğin kendisini sorgulamaya başladı.

Edebiyat her defasında başka bir kapı açtı, açarken de galiba şunu söyledi:

İnsanlığın edebiyat tarihine bakmak, insanın kendisini kaç kez yeniden keşfettiğini okumaktır.